به گزارش مشرق، اخبار دنیای بازی را که مرور میکنیم، یک نام بسامد و پژواک بیشتری از باقی عناوین دارد. Grand Theft Auto VI یا همان GTA۶ شاید یکی از معدود عناوینی باشد که دامنه شهرت آن از چهارچوب صنعت گیم فراتر رفته و آثار منفی و مثبت فرهنگی ریز و درشتی را از خود برجای گذاشته است.
وقتی پس از دو مرتبه تأخیر، مشخص شد که هشتمین عنوان اصلی در سریبازیهای جیتیای قرار است در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ برای کنسولهای پلیاستیشن۵ و ایکسباکس سری ایکس و سری اس منتشر شود، بسیاری این انتظار را داشتند که دنیای بازی تکانی اساسی بخورد و اقتصاد «راکاستار» بهعنوان ناشر و تولیدکننده، بهترین ایامش را تجربه کند.
اگر درآمد ۱.۶ میلیارد دلاری GTA۶ در مرحله پیشخرید را لحاظ نکنیم و ملاک قرار ندهیم و تنها به فروش ۳.۸ میلیارد دلاری این بازی در روز نخست بسنده کنیم، به اهمیت کار بزرگ راکاستار پی میبریم. برای نمونه، تولید ناخالص داخلی «کیپ ورد» - کشوری که اکنون بعد از موفقیت در جام جهانی ۲۰۲۶ با فوتبالش شناخته میشود- در سال جاری میلادی در محدوده ۳.۴ تا ۳.۵ میلیاردی میایستد.
ازسویدیگر رقم فروش یکروزه جیتیای تقریباً کمتر از یکچهارم تولید ناخالص داخلی کشورهایی نظیر «افغانستان» است. اجازه دهید سطح مقایسه را به سمت موارد جالبتری پیش ببریم. بر اساس پیشبینیهای تحلیلگران صنعت سینما، مانند مؤسس Numbers و Wedbush کل درآمد گیشه سینمای آمریکای شمالی برای سال ۲۰۲۶ حدود ۹.۸ تا ۱۰ میلیارد دلار برآورد شده است که چیزی معادل ۳۸ تا ۴۰ درصد از ارزش دلاری گیشه آمریکا و کانادا در سال جاری میلادی است. برای درک عظمت ۳.۸ میلیارد دلار، باید توجه داشت که در صنعت سینمای هالیوود و بخش مستقل سینمای آمریکا و کانادا سالانه صدها فیلم اکران میشود و فروش نزدیک به ۴ میلیارد دلاری جیتیای در روز نخست عرضه به این معناست که پروژه راکاستار بهتنهایی نزدیک به دوپنجم از تمام پولی را که مردم در یک سال در سینماهای آمریکای شمالی خرج میکنند، به خود اختصاص داده است.
ازسویدیگر، مقایسه بازار پدیدهای نظیر GTA۶ و فیلم عظیم و پرهزینه «ادیسه» ساخته «کریستوفر نولان» شکاف حیرتانگیز بین اقتصاد بازیهای ویدئویی و سینمای تجاری را آشکار میکند. تنها در یک فقره باید گفت که بودجه ساخت ۱ میلیارد دلاری جیتیای۶ (از توسعه تا بازاریابی) حدوداً ۴ تا ۸ برابر بیشتر از بودجه ادیسه است. در زمینه درآمدزایی نیز فروش یکروزه جیتیای تقریباً ۳برابر کل فروش سینمایی ادیسه در مقام یکی از موفقترین آثار هالیوودی در تمام دوران است. البته این تفاوت فاحش به معنای ضعف سینما در برابر دنیای بازی نیست و باید جنبه مقیاسپذیری آن را مورد لحاظ قرار داد، چون اولاً در صنعت گیم محدودیت فیزیکی برخلاف سالنهای سینما حذف شده و افراد میتوانند این محصول دیجیتال را بهصورت آنلاین، خرید و دانلود کنند.

ثانیاً باید به این نکته اشاره کرد که سینماروها برای تماشای فیلم موردعلاقه خود در سالنهای مربوطه باید هر بار بلیت بخرند، اما در دنیای گیم این هزینه وجود ندارد، زیرا فرد یکبار بازی موردعلاقهاش را خریداری میکند و طی ماهها و سالها با آن مشغول است. درنهایت باید گفت استودیوهای سینمایی حدود ۵۰ درصد از فروش گیشه را پس از کسر سهم سهامداران دریافت میکنند، درحالیکه این سهم برای ناشران بازیها پس از کسر ۳۰ درصدی سهم پلتفرمهایی مانند پلیاستیشن و ایکسباکس، بسیار بیشتر است. سوای این موارد، گسترش روزافزون سریبازیهای جیتیای، بهویژه GTA۶ سویههای مثبت و منفیای دارد که در ادامه گزارش به آنها اشاره خواهیم کرد.
جیتیای؛ داستان مصور آمریکا
سریبازیهای جیتیای را صرفاً نباید بهعنوان امکانی برای سرگرمشدن در نظر گرفت، چون کدهایی در این مجموعه جانمایی شده که باعث میشود آن را در جایگاه یکی از تأثیرگذارترین پدیدههای فرهنگی نیم قرن اخیر قرار دهیم. از انتشار و عرضه نسخه دوبعدی و ایزومتریک در سال ۱۹۹۷ تا سروصدایی که راکاستار برای پخش جیتیای۶ به پا کرد، این فرانچایز همواره در جایگاه منتقد، جامعه مدرن آمریکایی را مورد خطاب قرار داده است. در واقع، کارکرد فرهنگی این بازی را نمیتوان صرفاً در ترویج خشونت و ترشح غیرعادی دوپامین جستوجو کرد؛ البته در ادامه به نکات منفی این بازی نیز خواهیم پرداخت، ولی در ابتدا بهتر است بگوییم که GTA در ظاهر یک بازی تعاملی با سویههای جامعهشناسانه است که با بهرهگیری از گونه کمدی سیاه و هجو موقعیت، لایههای پنهان سرمایهداری، سیاست و رسانه را واکاوی میکند. در نسخههای اولیه جیتیای، تمرکز بر هرجومرج خالص و گیمپلی بود و نقد اجتماعی در حد اشارات طنزآمیز به کلیشههای زندگی در جامعه مدرن باقی ماند.
اما با عرضه ۳ GTAدر سال ۲۰۰۱ بود که انقلابی مهیب در صنعت بازی رخ داد. گردانندگان راکاستار، قابلیت جهان باز یا Open World را به قابلیتهای این بازی اضافه کردند و از طرف دیگر توانستند روایتهای سینمایی را هم در دل GTA بگنجانند و به گیمر این اجازه را دادند که در نقش یک ضدقهرمان عاصی، پیامدهای دنیای جرم را برای نخستین بار لمس کند. اوج کارکرد فرهنگی این دوره با بازی GTA: San Andreas نمایان شد. این نسخه از بازی در سالهای ابتدایی دهه نود میلادی روایت میشد و به شکلی بیسابقه به مسائل نژادی، خشونت پلیس، شکاف طبقاتی و عارضه باندهای خیابانی پرداخت. شخصیت «سیجی» نمادی از تلاش برای رهایی از چرخه فقر و جرم بود، درحالیکه بازی به طور ضمنی فساد نهادهای دولتی، مانند پلیس و تأثیر رسانهها بر ذهنیت عمومی را به نقد میکشید.
سانآندریاس این پیام را به صنعت گیم انتقال داد که بازیهای ویدئویی میتوانند بستری جدی برای بازخوانی تاریخ معاصر و اعتراض به ساختارهای تبعیضآمیز باشند. نسخه بعدی جیتیای لحنی تاریکتر، واقعگرایانهتر، فلسفی و حتی استعلایی به خود گرفت. داستان «نیکو بلیک»، مهاجری از اروپای شرقی، استعارهای از فروپاشی رؤیای آمریکایی بود. لیبرتیسیتی در این نسخه، شهری خاکستری، بیرحم و پر از وعدههای دروغین به تصویر کشیده شد که در آن مهاجران هیچ فرصتی برای ارتقای طبقاتی نداشتند و این تنها استثمار بود که خودش را در مقام واقعیت به دیگری عرضه میکرد.
در واقع اینطور میتوان گفت که این بازی نقدی جدی بر توهم آزادی و برابری در نظام سرمایهداری به نظر میرسید. اما اوج نقد فرهنگی در GTA۵متبلور شد. لسسانتوس (نسخه خیالی لسآنجلس) تجسمی از جامعه مصرفگرا، معتاد به شهرت و تهی از معنا در قرن بیستویک بود و سه شخصیت اصلی بازی هرکدام نماینده جنبهای از این زوال محسوب میشدند. در حقیقت، «مایکل» نماد پوچی ثروت و بحران میانسالی در اوج رفاه مادی؛ «فرانکلین» نماینده نسل جوانی که میخواهد از چرخه فقر فرار کند اما توسط سیستم بلعیده میشود؛ و «ترور فیلیپس» تجسم خالص هرجومرج و واکنش خشمگینانه و پیشبینیناپذیر به ریاکاری جامعه بود. از شبکههای رادیویی داخل بازی و تبلیغات تلویزیونی گرفته تا شبکههای اجتماعی خیالی نظیر Lifeinvaderکه هجویهای آشکار بر فیسبوک و در کل «متا» بود، همگی ابزارهایی به نظر میرسیدند که راکاستار برای هجو فرهنگ سلبریتیسازی، نظارت دیجیتال و کالاییشدن دست به اقدامی جذاب، اما نمادین و بیضرر زده است؛ رویکردی که ثمربخشی آن به دلیل ناممکن بودن نمیتواند هیچ نسبتی با واقعیت روزمره زندگی در آمریکا و باقی نقاط دنیا داشته باشد.

در GTA۶ این نقد ابعاد و جنبههای تازهای پیدا کرده است. نقد فرهنگی راکاستار در این بازی به عصر پساحقیقت و فرهنگ افراطی شبکههای اجتماعی است. ایالت نمادین «لئونیدا» (برگرفته از فلوریدا) بستری ایدئال برای هجو فرهنگ عجیبوغریب اینترنتی، اینفلوئنسرهای بیخاصیت، قطبیشدن عرصه سیاست و فساد مدرن است. حضور شخصیت اصلی زن، یعنی «لوسیا» تنوع بازی در زمینه روایتپردازی را افزایش داده که این مسئله شاید در وهله نخست نقدی بر پویاییهای جنسیتی، جرم و سیستم قضایی در دنیای مدرن خواهد بود. هنوز برای قضاوت سری جدید GTA زود است ولی این بازی احتمالاً نشان خواهد داد که چطور، «چگونه دیدهشدن» و «لایک» به ارزشمندترین کالا تبدیل شده و حقیقت در میان انبوهی از محتوای ساختگی، دیپفیک و نمایشهای مجازی گم شده است.
لئونیدا جمهوریخواه فاسد است
همانطور که پیشتر عنوان شد، ایالت فلوریدا در دنیای «جیتیای۶» با نام خیالی «لئونیدا» بازآفرینی شده و بهعنوان کانون اصلی طنز سیاسی و اجتماعی بازی عمل میکند. فلوریدا در واقعیت، یکی از پایگاههای مستحکم و روبهرشد حزب جمهوریخواه در آمریکاست. در انتخابات اخیر کنگره یعنی در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۶، جمهوریخواهان با حفظ سلطه مطلق، اکثریت قاطع کرسیهای نمایندگی این ایالت در مجلس نمایندگان فدرال (۲۰ کرسی از ۲۸ کرسی) و هر دو مجلس ایالتی را در اختیار گرفتند.
این ایالت، از معدود اردوگاههای انتخاباتی جمهوریخواهان بود که همچنان در ید این حزب قرار گرفت و به رنگ آبی درنیامد. همین مسئله هم از دید راکاستار دور نماند و فلوریدا را به هدفی ایدئال برای نقد جیتیای تبدیل کرد. این ایالت تحت حاکمیت چهرههایی مانند ران دسانتیس (از متحدان و گاه رقبای کلیدی ترامپ) سیاستهای سختگیرانه فرهنگی اجرا میکند که همین مسئله بستر لازم برای هجو جایگاه فلوریدا را فراهم میآورد.
در «جیتیای۶»، لئونیدا با اغراق در پدیدههایی مانند تیترهای جنجالی «مرد فلوریدایی»، قوانین بسته و پوچ محلی، حضور تمساحها در استخر ویلاها و فرهنگ افراطی اینفلوئنسری سعی میکند تا به نقد ریاکاری و پوپولیسم جریان راست سیاسی بپردازد.
عادیسازی خشونت به سبک جیتیای
سریبازیهای جیتیای با وجود دستاوردهای عظیم تجاری، همواره در کانون انتقادات جدی گروههای مختلف قرار گرفته است. این انتقادات تنها محدود به واکنشهای هیجانی و هراس اخلاقی محافظهکاران نیست و ارزش و اهمیت آن بر اساس پژوهشهای روانشناختی، جامعهشناختی و گزارشهای موجود در صنعت بازی مشخص میشود.
این پیامدهای منفی را میتوان بهاختصار در قالب چهار محور کلی دستهبندی کرد و توضیح داد. چراغ اول را با توضیح اینکه جیتیای۶ به عادیسازی خشونت و کرختشدگی روانی دامن میزند روشن میکنیم. یکی از مستندترین انتقادات به GTA تأثیر آن بر آستانه تحمل خشونت در گیمرها، بالاخص نوجوانان است.

این بازی مبتنی بر پایه پاداشدهی به رفتارهای خشونتآمیز بنا شده و بازیکن برای دزدی، تیراندازی به عابران پیاده، زیر گرفتن افراد با خودرو و درگیری با پلیس، تنبیه نمیشود و در بسیاری از موارد پول و امتیاز دریافت میکند. انجمن روانشناسی آمریکا در گزارشهای متعددی اشاره کرده است که قرارگرفتن طولانیمدت در معرض خشونت تعاملی در بازیهای ویدئویی، میتواند منجر به کرختشدگی نسبت به این حس شود؛ پدیدهای که به معنای کاهش همدلی نسبت به رنج دیگران و افزایش افکار پرخاشگرانه در کوتاهمدت است.




